Quyền nhân thân trong môi trường âm nhạc của Tác giả và Người biểu diễn

Dưới góc độ pháp luật Việt Nam, có một ranh giới "bất khả xâm phạm" mà không một khoản tiền nào mua được, đó chính là Quyền nhân thân.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bài viết này chỉ mang tính chất cung cấp thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên pháp lý trong các tình huống cụ thể.

Tóm tắt

Theo Luật Sở hữu Trí tuệ Việt Nam, Quyền nhân thân là các quyền tinh thần gắn liền vĩnh viễn với Tác giả (người sáng tác) và Người biểu diễn (ca sĩ, nhạc công). Dù bất kỳ công ty hoặc tổ chức nào "mua đứt" một tác phẩm âm nhạc hay đầu tư toàn bộ tài chính, cơ sở vật chất - kỹ thuật cho một cuộc biểu diễn  thì cá nhân người trực tiếp sáng tạo vẫn luôn nắm giữ quyền được đặt tên, quyền được đứng tên và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm/hình tượng biểu diễn. Ngoại trừ quyền công bố, các quyền nhân thân còn lại nêu trên đều được bảo hộ vô thời hạn (vĩnh viễn).

Quyền nhân thân trong môi trường âm nhạc

Như đã nêu tổng quan ở bài viết trước, Quyền nhân thân là những quyền gắn liền với cá nhân tác giả, nhằm bảo vệ giá trị tinh thần, danh dự và uy tín của người sáng tạo.

Xem thêm tại: "Quyền tác giả và Quyền liên quan theo Luật Sở hữu Trí tuệ Việt Nam"

Về nguyên tắc, Quyền nhân thân gắn liền với tác giả, không thể chuyển nhượng và được bảo hộ vô thời hạn. Pháp luật chỉ quy định ngoại lệ duy nhất cho phép chuyển nhượng đối với quyền công bố hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm. Riêng đối với quyền đặt tên, dù vẫn thuộc sở hữu vĩnh viễn của tác giả, nhưng người sáng tạo có thể chuyển quyền sử dụng cho tổ chức, cá nhân nhận chuyển giao Quyền tài sản để phục vụ mục đích khai thác. 

Pháp luật Việt Nam phân tách rõ ràng Quyền nhân thân thành hai nhóm dành cho hai chủ thể khác nhau trong âm nhạc: Nhóm dành cho Tác giả (Nhạc sĩ) và Nhóm dành cho Người biểu diễn (Ca sĩ/Nhạc công).

1. Quyền nhân thân của Tác giả

Tác giả là người trực tiếp dùng lao động trí tuệ để sáng tạo ra phần giai điệu và ca từ của bài hát. Quyền nhân thân của họ bao gồm các quyền cụ thể như sau:

• Quyền đặt tên cho tác phẩm: Tác giả có quyền duy nhất trong việc đặt tên cho "đứa con tinh thần" của mình. Quyền này không áp dụng đối với tác phẩm dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác và việc đặt tên cũng không hoàn toàn tự do mà phải tuân thủ các quy định chung của pháp luật [1]. Cụ thể, việc đặt tên không được xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác. Ngoài ra, Tác giả có quyền chuyển quyền sử dụng quyền đặt tên tác phẩm cho tổ chức, cá nhân nhận chuyển giao Quyền tài sản [2].
• Quyền đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm; được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng: Đảm bảo sự ghi nhận công khai công sức sáng tạo của tác giả. Đây là quyền được ghi nhận là người tạo ra tác phẩm. Quyền này áp dụng cả khi tác phẩm được sử dụng để làm tác phẩm phái sinh, tức là khi công bố, sử dụng tác phẩm phái sinh, phải nêu tên tác giả của tác phẩm gốc [3]. 
• Quyền công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm: là việc phát hành bản sao tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào với số lượng hợp lý đủ để công chúng tiếp cận được tùy theo bản chất của tác phẩm, do Tác giả hoặc Chủ sở hữu Quyền tác giả thực hiện hoặc do cá nhân, tổ chức khác thực hiện với sự đồng ý của Tác giả hoặc Chủ sở hữu Quyền tác giả [4]. Trong lĩnh vực âm nhạc, việc biểu diễn tác phẩm âm nhạc chưa được coi là công bố tác phẩm [5].
• Quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả: Đây là quyền yêu cầu không được sử dụng tác phẩm âm nhạc trong các bối cảnh không phù hợp làm sai lệch ý nghĩa và giá trị của tác phẩm gốc.

2. Quyền Nhân Thân của Người biểu diễn

Ca sĩ hoặc nhạc công - những Người biểu diễn bản nhạc thông qua giọng hát/nhạc cụ, cũng có Quyền nhân thân đối với chính cuộc biểu diễn đó. 

• Quyền được giới thiệu tên khi biểu diễn, khi phát hành bản ghi âm, ghi hình, phát sóng cuộc biểu diễn. Người biểu diễn phải được nêu tên khi biểu diễn trực tiếp, hoặc khi phát hành bản ghi âm/ghi hình có chứa giọng hát/hình ảnh của họ.
• Quyền bảo vệ sự toàn vẹn của hình tượng biểu diễn, chống lại hành vi sửa đổi, cắt xén gây phương hại đến danh dự và uy tín. Người biểu diễn (ca sĩ) có quyền chống lại các hành vi tự ý chỉnh sửa giọng hát (ví dụ: dùng AI để làm méo giọng), cắt xén hình ảnh biểu diễn của họ trong MV theo cách làm xấu đi hình ảnh, danh dự và uy tín của họ trong mắt công chúng. 

Đặc tính pháp lý cốt lõi của Quyền nhân thân 

• Tính KHÔNG THỂ CHUYỂN NHƯỢNG: Tác giả/Người biểu diễn không được phép và không thể "bán" đi quyền đứng tên hay quyền bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm. 
• Bảo hộ VÔ THỜI HẠN: Trong khi Quyền tài sản thường chỉ kéo dài suốt đời tác giả cộng thêm 50 năm sau đó, thì ba quyền nhân thân (đặt tên, đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn) tồn tại vĩnh viễn. Ngay cả khi bài hát thuộc về công chúng (Xem thêm: "Khi nào Tác phẩm âm nhạc thuộc về công chúng?"), bạn vẫn bắt buộc phải ghi đúng tên tác giả và tuyệt đối không được chế lời làm ảnh hưởng đến di sản của họ.
• Mối quan hệ "được làm thuê/đặt hàng sáng tạo": Trong trường hợp một tổ chức thuê một Tác giả sáng tác bài hát độc quyền cho dự án, với quy định công ty là "Chủ sở hữu Quyền tác giả". Nhưng cá nhân tác giả đó vẫn được xem là "Tác giả" và mãi mãi giữ Quyền nhân thân, không thể tước bỏ "tên tuổi" của họ khỏi bài hát đã được họ tạo ra. 

Xem thêm tại: "Tác phẩm được thuê làm": Hiểu đúng để tránh rủi ro pháp lý?" & "Việc đặt hàng sáng tạo theo Điều 39 Luật SHTT Việt Nam: Ai là chủ sở hữu bản quyền?"

Sự khác biệt khi quy định chi tiết về Quyền nhân thân tại Việt Nam

Nếu như luật pháp Mỹ coi trọng tính thương mại, cho phép các tổ chức/người sử dụng lao động có thể trở thành "tác giả" hợp pháp (Work made for hire) và tước bỏ hoàn toàn quyền nhân thân của nhạc sĩ; thì hệ thống pháp luật Việt Nam - chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật dân luật và Công ước Berne -  lại đặt yếu tố con người và mối liên hệ nhân thân giữa tác giả và tác phẩm ở vị trí trung tâm. 

Tôn trọng Quyền nhân thân không chỉ giúp các doanh nghiệp hay người dùng âm nhạc tránh các rủi ro vi phạm Bản quyền, mà còn là nền tảng đạo đức để xây dựng mối quan hệ bền vững với cộng đồng sáng tạo.

NỘI DUNG THAM KHẢO

[1] Khoản 1 Điều 14 Nghị định 17/2023/NĐ-CP;

[2] Khoản 1 Điều 19 Luật Sở hữu trí tuệ; 

[3] Khoản 2 Điều 14 Nghị định 17/2023/NĐ-CP; 

[4] Khoản 4 Điều 17 Nghị định 17/2023/NĐ-CP;

[5] Khoản 8 Điều 3 Nghị định 17/2023/NĐ-CP;

[6] Khoản 2 Điều 45 Luật Sở hữu trí tuệ;

[7] Khoản 2 Điều 47 Luật Sở hữu trí tuệ.