Việc đặt hàng sáng tạo theo Điều 39 Luật SHTT Việt Nam: Ai là chủ sở hữu bản quyền?

Khám phá cách pháp luật Việt Nam phân chia quyền lực giữa "người viết nhạc" và "người trả tiền" khi các bên không có thỏa thuận rõ ràng.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bài viết này chỉ mang tính chất cung cấp thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên pháp lý trong các tình huống cụ thể.

Tóm tắt

Trong thực tiễn sáng tạo âm nhạc, việc đặt hàng sáng tạo là một mô hình hợp tác phổ biến giữa người sáng tạo và bên sử dụng tác phẩm. Tuy nhiên, không phải trong mọi trường hợp, người trực tiếp sáng tác cũng đồng thời là chủ sở hữu quyền khai thác kinh tế đối với tác phẩm.

Tại Việt Nam, vấn đề này được điều chỉnh bởi Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ, với một cơ chế phân bổ quyền mang tính mặc định nhằm xác định ai là chủ sở hữu quyền tài sản khi tác phẩm được sáng tạo theo sự giao nhiệm vụ hoặc theo hợp đồng. Bài viết này tập trung phân tích cơ chế đó dưới góc nhìn pháp luật Việt Nam.

Đặt hàng sáng tạo trong thực tiễn âm nhạc

Đặt hàng sáng tạo có thể hiểu là việc một tổ chức hoặc cá nhân yêu cầu người sáng tạo thực hiện một tác phẩm theo nhu cầu cụ thể, kèm theo nghĩa vụ chi trả thù lao hoặc chi phí sản xuất.

Trong lĩnh vực âm nhạc, hình thức này xuất hiện thường xuyên, chẳng hạn như:

• nhạc sĩ sáng tác bài hát theo yêu cầu của công ty,
• producer sản xuất nhạc theo hợp đồng dịch vụ,
• nghệ sĩ sáng tác nhạc nền cho phim, game, quảng cáo,
• sáng tác nhạc theo yêu cầu của nền tảng hoặc thương hiệu.

Những mối quan hệ hợp tác này đặt ra câu hỏi pháp lý quan trọng: pháp luật xác định chủ sở hữu bản quyền trong các trường hợp này như thế nào nếu các bên không có thỏa thuận cụ thể?

Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ điều chỉnh vấn đề gì?

Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam không xây dựng một khái niệm riêng mang tên "đặt hàng sáng tạo", mà điều chỉnh vấn đề này thông qua Điều 39, với mục tiêu xác định chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm được sáng tạo theo:

• sự giao nhiệm vụ; hoặc
• hợp đồng giao kết với tác giả.

Điều 39 không nhằm đánh giá tính đúng – sai của quan hệ hợp tác, mà đóng vai trò như một quy tắc pháp lý mặc định, được áp dụng khi các bên không có thỏa thuận khác rõ ràng.

Cơ chế phân bổ quyền 

Theo Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ, chủ sở hữu quyền tác giả có thể được xác định trong hai trường hợp chính.

(1) Tác phẩm được sáng tạo theo sự giao nhiệm vụ

Trường hợp này xảy ra khi:

• người trực tiếp sáng tạo là người lao động của tổ chức, và
• việc sáng tạo diễn ra trong phạm vi nhiệm vụ lao động được giao.

Trong bối cảnh đó, tổ chức giao nhiệm vụ (thường là công ty có mối quan hệ lao động với người lao động) thường được xác định là chủ sở hữu quyền tài sản và quyền công bố tác phẩm, trừ khi có thỏa thuận khác. Người lao động vẫn là tác giả và có quyền nhân thân, nhưng quyền khai thác về mặt kinh tế (quyền tài sản) không mặc nhiên thuộc về họ.

Ví dụ: Một nhạc sĩ là người lao động và làm việc toàn thời gian cho một Công ty sản xuất nội dung. Nhạc sĩ này được giao nhiệm vụ sáng tác tác phẩm âm nhạc để nhạc nền cho các chương trình của Công ty. Trong trường hợp này, nhạc sĩ là tác giả của tác phẩm âm nhạc, nhưng công ty là chủ sở hữu quyền tài sản và có quyền khai thác, cấp phép hoặc thương mại hóa tác phẩm âm nhạc đó.

(2) Tác phẩm được sáng tạo theo hợp đồng với tác giả

Trường hợp này áp dụng khi:

• người sáng tạo là cá nhân độc lập, không phải người lao động;
• hoạt động sáng tạo được thực hiện theo hợp đồng đã giao kết bằng văn bản.

Nếu hợp đồng không quy định khác, bên đặt hàng sáng tạo có thể được xác định là chủ sở hữu quyền tài sản đối với tác phẩm. Việc xác lập quyền không dựa trên yếu tố "ai sáng tác", mà dựa trên cơ chế phân bổ quyền của Điều 39.

Ví dụ: Một thương hiệu nổi tiếng thuê một nhạc sĩ tự do sáng tác ca khúc cho chiến dịch quảng cáo. Dù nhạc sĩ là người trực tiếp sáng tạo, hợp đồng có thể quy định quyền tài sản thuộc về bên đặt hàng, cho phép thương hiệu sử dụng bài hát trong quảng cáo, truyền thông hoặc các hoạt động thương mại mà không cần xin phép lại cho từng lần sử dụng.

Điều 39 với vai trò là quy tắc mặc định của pháp luật

Cần lưu ý rằng Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ không được thiết kế như một quy định mang tính bắt buộc tuyệt đối. Pháp luật Việt Nam cho phép các bên chủ động thỏa thuận khác so với cơ chế phân bổ quyền được luật định, với điều kiện thỏa thuận đó được thể hiện rõ ràng và không trái với quy định của pháp luật.

Theo đó, Điều 39 đóng vai trò như một quy tắc pháp lý mặc định: trong trường hợp các bên không có thỏa thuận cụ thể, cơ chế phân bổ quyền theo Điều 39 sẽ được áp dụng; ngược lại, khi tồn tại thỏa thuận rõ ràng, ý chí của các bên sẽ được ưu tiên ghi nhận và thực thi.

Kết luận

Sáng tạo tạo ra tác phẩm, nhưng trong thực tiễn ngành âm nhạc, Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ mới là cơ chế pháp lý xác định chủ sở hữu quyền tác giả trường hợp các bên không chủ động thiết lập những thỏa thuận rõ ràng về phân bổ và kiểm kiểm soát.