Khi nào Tác phẩm âm nhạc thuộc về công chúng?

Hãy làm chủ ranh giới giữa "độc quyền" và "công hữu" bằng cách tìm hiểu khi nào thì Tác phẩm âm nhạc sẽ thuộc về công chúng. Khám phá ranh giới pháp lý nơi âm nhạc trở thành tài sản chung của nhân loại và những "vùng ranh giới" không bao giờ hết hạn. 

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bài viết này chỉ mang tính chất cung cấp thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên pháp lý trong các tình huống cụ thể.

Tóm tắt

Việc nhận diện chính xác thời điểm một tác phẩm sẽ thuộc về công chúng (Public Domain) là chiến lược quan trọng giúp nghệ sĩ và các đơn vị sản xuất tối ưu hóa chi phí bản quyền, đồng thời khai thác hợp pháp kho tàng tri thức nhân loại làm nền tảng cho các sáng tạo mới.

Tác phẩm thuộc về công chúng là gì?

Tác phẩm thuộc về công chúng (Public Domain) là tác phẩm mà khi thời hạn bảo hộ Quyền tài sản và Quyền công bố tác phẩm của tác giả hoặc thời hạn bảo hộ Quyền liên quan đã kết thúc. Tại thời điểm này, sự độc quyền của chủ sở hữu chấm dứt, nhường chỗ cho quyền tiếp cận và sử dụng tự do của toàn xã hội.

Tại sao quy định về "Tác phẩm thuộc về công chúng" lại tồn tại?

Luật pháp trao quyền độc quyền cho Tác giả và chủ sở hữu quyền liên quan trong một khoảng thời gian nhất định để họ có động lực kinh tế để sáng tạo. Tuy nhiên, nếu sự độc quyền này là vĩnh viễn, nó sẽ trở thành rào cản ngăn chặn cộng đồng tiếp cận tri thức. Tác phẩm thuộc về công chúng chính là "điểm chốt" để trả lại các giá trị văn hóa cho xã hội sau khi Tác giả/Chủ thể quyền đã được hưởng quyền lợi xứng đáng.

Khi nào Tác phẩm âm nhạc chính thức "tự do"?

Theo quy định pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam, một bài hát sẽ thuộc về công chúng khi đáp ứng các điều kiện sau [1]:

• Đối với Quyền tác giả (Tác phẩm âm nhạc): Kết thúc thời hạn bảo hộ Quyền công bố và Quyền tài sản. Thông thường là suốt cuộc đời tác giả cộng thêm 50 năm kể từ năm tác giả qua đời; trường hợp Tác phẩm âm nhạc được sáng tác bởi nhiều Tác giả, thời hạn bảo hộ sẽ được tính đến 50 năm kể từ năm tác giả cuối cùng qua đời [2].

  • Tác phẩm khuyết danh: Kết thúc thời hạn bảo hộ là 75 năm kể từ khi tác phẩm được công bố lần đầu tiên. Nếu trong thời hạn này, danh tính tác giả được xác định thì thời hạn bảo hộ sẽ được tính lại theo quy tắc "suốt đời cộng 50 năm" như trên.

• Đối với Quyền liên quan (Bản ghi âm, Cuộc biểu diễn): Kết thúc thời hạn bảo hộ luật định [3]. Ví dụ: Bản ghi âm, ghi hình được bảo hộ 50 năm kể từ năm công bố hoặc định hình.

  Xem thêm: "Thời hạn bảo hộ bản quyền - Một bài hát được bảo hộ trong bao lâu?"

Quyền sử dụng của cộng đồng

Khi một Tác phẩm âm nhạc hoặc Bản ghi âm đã thuộc về công chúng, mọi tổ chức và cá nhân đều có quyền:

• Tự do sử dụng: Bao gồm sao chép, biểu diễn, phân phối, phát sóng hoặc làm tác phẩm phái sinh (phối khí lại, viết lời mới...).
• Không cần xin phép & không phải trả tiền: Bạn không còn nghĩa vụ phải tìm kiếm chủ sở hữu để xin phép hay đóng phí tác quyền.

Lưu ý: Việc một bài hát thuộc về công chúng không có nghĩa là bạn có thể sử dụng "miễn phí" mọi thứ liên quan đến nó. Khi một Tác phẩm âm nhạc đã hết hạn bảo hộ, chúng thuộc về công chúng. Tuy nhiên, nếu bạn thực hiện một Bản ghi âm mới dựa trên tác phẩm đó, pháp luật sẽ xác lập một "vòng đời" hoàn toàn mới cho chính Bản ghi âm này. Thời hạn bảo hộ Quyền liên quan cho Bản ghi âm mới đó tiếp tục tính từ thời điểm "định hình" hoặc "công bố" như đã nêu trên. 

Nghĩa vụ tôn trọng Quyền nhân thân vĩnh viễn

Dù "tiền bản quyền" có thể kết thúc, nhưng "danh dự của tác giả" là bất tử. Quy định của pháp luật Việt Nam khẳng định mọi người khi sử dụng tác phẩm công hữu phải tôn trọng các quyền nhân thân được bảo hộ vô thời hạn:

Cơ chế thực thi: Ai sẽ bảo vệ tác phẩm thuộc về công chúng?

Vì không còn chủ sở hữu độc quyền, pháp luật trao quyền giám sát cho cộng đồng và cơ quan quản lý:

• Các cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân: Đều có quyền yêu cầu người xâm phạm quyền nhân thân phải chấm dứt hành vi, xin lỗi hoặc cải chính công khai.
• Tổ chức đại diện tập thể quyền: Có thể đại diện để bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm nếu phát hiện hành vi xuyên tạc di sản.

---

NỘI DUNG THAM KHẢO

[1] Theo quy định tại Khoản 1 Điều 43 Luật sở hữu trí tuệ;

[2] Theo quy định tại Khoản 2 Điều 27 Luật Sở hữu trí tuệ;

[3] Theo quy định tại Điều 34 Luật Sở hữu trí tuệ;

[4] Theo quy định tại Khoản 2 Điều 43 Luật Sở hữu trí tuệ;

[5] Theo quy định tại Điều 24 Nghị định 17/2023/NĐ-CP.