Mã ISRC và ISWC Là Gì — Vì Sao Thiếu Metadata Khiến Bạn Mất Tiền Bản Quyền

Một bài hát có thể đạt hàng triệu lượt stream nhưng vẫn bỏ lỡ tiền bản quyền — chỉ vì metadata không đầy đủ. ISRC và ISWC là những mã giúp hệ thống tiền bản quyền xác định đúng chủ sở hữu.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bài viết này chỉ mang tính chất cung cấp thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên pháp lý trong các tình huống cụ thể.

Tóm tắt

Mã số tiêu chuẩn quốc tế cho tư liệu ghi âm - International Standard Recording Code (ISRC) và Mã số tiêu chuẩn quốc tế cho nhạc phẩm - International Standard Musical Work Code (ISWC) không phải hai phiên bản của cùng một mã định danh. ISRC định danh một bản ghi âm, ghi hình cụ thể; ISWC định danh tác phẩm âm nhạc cấu thành nên bản ghi âm, ghi hình đó. Hai mã số này tồn tại song song vì tác phẩm và bản ghi âm là hai lớp quyền riêng biệt, có thể thuộc về các chủ thể khác nhau. Việc liên kết chúng giúp hệ thống tiền bản quyền xác định mối quan hệ giữa bản ghi âm và tác phẩm.

Khi một trong hai mã số bị thiếu, sai hoặc không được liên kết chính xác, lượt sử dụng vẫn có thể được ghi nhận và tiền bản quyền vẫn có thể được thu, nhưng việc đối soát với đúng chủ thể quyền sẽ trở nên khó khăn. Khoản tiền chưa xác định được chủ thể nhận có thể rơi vào "black box" — phần doanh thu chưa được phân bổ cho đúng chủ thể quyền.

Hai mã số, hai lớp quyền

Lý do tồn tại hai mã số thay vì một là vì pháp luật sở hữu trí tuệ xử lý một bài hát như hai đối tượng riêng biệt:

• Tác phẩm âm nhạc (Composition) — giai điệu và lời — được bảo hộ như quyền tác giả, thuộc về nhạc sĩ và nhà xuất bản của họ.
• Bản ghi âm (Sound Recording) — là đối tượng riêng biệt, thuộc về người biểu diễn, người sản xuất hoặc nhà tài trợ cho việc ghi âm — được bảo hộ theo quyền liên quan. 

Mỗi tầng có mã định danh riêng, và hai mã này không thể thay thế cho nhau:

CISAC xác nhận rằng ISWC định danh tác phẩm âm nhạc theo tiêu đề và người sáng tác, và không dùng để định danh các trường hợp sử dụng tác phẩm đó trong các bản ghi hoặc chương trình phát sóng. 

Ví dụ minh họa: Một bản cover, một bản remix và một bản remaster của cùng một bài hát là bốn bản ghi khác nhau — mỗi bản mang một ISRC riêng. Nhưng cả bốn có thể cùng thể hiện một tác phẩm âm nhạc duy nhất với một ISWC. Ngược lại, mười nghìn lượt stream của một bản ghi tạo ra nghĩa vụ thanh toán trên cả hai tầng đồng thời — và các hệ thống chi trả ở mỗi tầng sẽ không tìm thấy nhau trừ khi cả hai mã đều có mặt và được liên kết đúng.

Xem thêm: Ai sở hữu Bản Quyền Âm Nhạc?

Siêu dữ liệu (Metadata) đi kèm với ISRC và ISWC

Bản thân ISRC và ISWC chưa đủ để đảm bảo việc đối soát. Các mã này cần được gắn với metadata chính xác và nhất quán.

Khi gán ISRC cho bản ghi âm, metadata cần xác định rõ các thông tin như tên bản ghi, nghệ sĩ, chủ sở hữu bản ghi và thông tin quản lý quyền liên quan. Tương tự, tác phẩm âm nhạc cần có đầy đủ thông tin về nhạc sĩ, nhà xuất bản, tỷ lệ sở hữu và ISWC nếu đã được cấp.

Việc duy trì nhất quán các mã định danh và thông tin quyền trên toàn bộ chuỗi — từ đơn vị phân phối, nền tảng số đến cơ sở dữ liệu của các tổ chức quản lý quyền — giúp hệ thống kết nối bản ghi âm với tác phẩm mà bản ghi đó thể hiện. Nói cách khác, gán mã chỉ là bước đầu; metadata chính xác và được liên kết đúng mới giúp tiền bản quyền được đối soát và phân bổ đến đúng chủ thể quyền.

Cách mỗi mã số được cấp phát

Hai mã số được cấp bởi các tổ chức khác nhau và vào các thời điểm khác nhau trong vòng đời phát hành.

ISRC được cấp bởi "registrant" - người đăng ký - của bản ghi âm — thường là nhà sản xuất hoặc hãng nhạc — dùng registrant code lấy từ ISRC Registration Agency quốc gia. IFPI, được ISO chỉ định làm International ISRC Registration Authority từ năm 1989, đã chỉ định hàng chục national agency trên toàn thế giới [1].

Tại Việt Nam, chuẩn ISO 3901 đã được chuyển thành tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11271:2015, quy định cấu trúc 12 ký tự bốn thành phần của ISRC và xác định rằng thành phần quốc gia phản ánh nơi đặt trụ sở chính của người đăng ký tại thời điểm mã được gán [2]. Tiêu chuẩn này cũng quy định về chuyển nhượng: nếu nhà sản xuất ban đầu bán bản ghi âm kèm toàn bộ quyền trước khi ISRC được gán, bên mua trở thành người đăng ký cho mục đích ISRC [2].

Hai quy tắc phân bổ quan trọng hơn các quy tắc còn lại trong thực tế:

• Bất kỳ bản ghi mới hoặc đã thay đổi đáng kể nào đều cần nhận một ISRC mới — việc tái sử dụng mã đã gán cho bản ghi khác không được phép [1].
• Nếu một bản ghi được bán hoặc cấp phép rồi phát hành lại mà không thay đổi, ISRC giữ nguyên [1] — tức là chuyển nhượng catalogue không tạo ra mã mới, và thay đổi chủ sở hữu không reset mã định danh.

ISWC được cấp theo cơ chế khác. Registration Agency chỉ cấp mã khi những người sáng tác của tác phẩm đã được định danh đầy đủ [4]. Với nhạc sĩ, việc này thường được thực hiện thông qua đăng ký tác phẩm với CMO hoặc PRO, sau đó thông tin được chuyển lên CISAC để cấp ISWC [6].

Vì vậy, thông tin về đồng tác giả phải được hoàn thiện trước khi mã có thể được cấp. Một split sheet thiếu thông tin hoặc đồng tác giả chưa được đăng ký có thể khiến quá trình cấp ISWC bị trì hoãn. Theo ASCAP, mỗi nhạc sĩ phải có số IPI để được định danh; một tác phẩm có thể có nhiều số IPI tương ứng với các đồng tác giả nhưng chỉ có một ISWC [6].

Hai điểm cần lưu ý: Thứ nhất, một tác phẩm trong một số trường hợp có thể được cấp nhiều ISWC; CISAC sẽ xác định một mã là "Preferred ISWC" để xử lý tình trạng trùng lặp [5]. Thứ hai, việc một tác phẩm không xuất hiện trong ISWC Registry không có nghĩa tác phẩm đó thuộc phạm vi công cộng hoặc không còn được bảo hộ quyền [5].

"Black Box" thực sự trông như thế nào?

"Black box" không chỉ là cách nói ẩn dụ về doanh thu bị bỏ sót. Mechanical Licensing Collective (MLC) dùng thuật ngữ này để chỉ các khoản tiền bản quyền mà chủ thể quyền không thể xác định, tra cứu hoặc đối soát do thiếu dữ liệu cần thiết. Tại Hoa Kỳ, MLC ước tính khoảng 426,9 triệu USD tiền bản quyền cơ học kỹ thuật số chưa được đối soát đã tích lũy trong giai đoạn 2007–2020, từ 21 dịch vụ kỹ thuật số [8].

Có hai điểm đáng chú ý:

• Đây không phải là tiền không được thanh toán — tiền đã được thu nhưng chưa thể xác định đúng chủ thể quyền để phân bổ.
• Khoản tiền này cũng không nhất thiết tự động trở về đúng người tạo ra doanh thu. Sau thời hạn đối soát, phần doanh thu chưa xác định có thể được phân phối cho các nhà xuất bản theo thị phần [8]. Điều đó có nghĩa là khoản tiền có thể được phân bổ mà chủ thể thực sự tạo ra lượt sử dụng chưa chắc nhận được phần tương ứng.

Ở cấp độ tác phẩm, CISAC cũng nhấn mạnh rằng dữ liệu tác phẩm chính xác và đáng tin cậy là nền tảng để các tổ chức quản lý quyền có thể thu và phân phối tiền bản quyền chính xác, đặc biệt trong môi trường có khối lượng sử dụng kỹ thuật số rất lớn [7].

Tại Việt Nam

Việt Nam đã đưa ISO 3901 vào hệ thống tiêu chuẩn quốc gia dưới dạng TCVN 11271:2015, quy định cấu trúc 12 ký tự gồm bốn thành phần của ISRC [2].

Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam hiện không quy định nghĩa vụ chung phải gắn ISRC hoặc ISWC vào metadata khi giao hoặc phân phối bản ghi. Luật Sở hữu trí tuệ tập trung xác định chủ thể và phạm vi quyền — bao gồm quyền độc quyền sao chép, phân phối của nhà sản xuất bản ghi âm theo Điều 30, chủ thể sở hữu theo Điều 44 và thời hạn bảo hộ theo Điều 34 [9]. Việc quản lý metadata vì vậy chủ yếu là vấn đề vận hành và thỏa thuận giữa các bên, thay vì một nghĩa vụ pháp lý độc lập.

Hệ quả thực tế là metadata không đầy đủ không làm mất quyền, nhưng có thể khiến tiền bản quyền không được đối soát và phân bổ đúng.

Vấn đề càng rõ hơn khi khai thác quốc tế. Các tổ chức quản lý quyền ở nước ngoài xây dựng cơ sở dữ liệu tác phẩm và bản ghi dựa trên thông tin do chủ thể quyền cung cấp, nên thường yêu cầu hệ thống metadata đầy đủ để xác định và phân bổ doanh thu. Một bản ghi âm Việt Nam có thể được sử dụng và tạo doanh thu ở nhiều thị trường nhưng vẫn khó thu được đầy đủ tiền bản quyền nếu thông tin nhận diện và quyền sở hữu đi kèm không đầy đủ.

Kết luận

Việc thiếu metadata thường không làm mất đi quyền vốn có của chủ sở hữu — vấn đề nằm ở khả năng đối soát. Một bài hát có thể được phát hành trước khi tác phẩm được đăng ký, đồng tác giả chưa được xác định đầy đủ, hoặc bản remaster sử dụng sai ISRC. Quyền vẫn tồn tại, nhưng metadata không đầy đủ có thể khiến hệ thống tiền bản quyền không kết nối được lượt sử dụng với đúng chủ thể quyền.

Trong hệ thống tiền bản quyền phụ thuộc vào dữ liệu, ISRC, ISWC và thông tin quyền sở hữu chính xác không chỉ là thủ tục hành chính mà còn giúp cho quyền được nhận diện chính xác và tiền bản quyền được phân bổ đến đúng chủ thể.

---

Nội dung tham khảo

[1] IFPI, International Standard Recording Code (ISRC) Handbook, 4th Edition (2021), International ISRC Registration Authority;

[2] TCVN 11271:2015 (ISO 3901:2001), Tiêu chuẩn quốc gia về Thông tin và Tài liệu — Mã ghi âm quốc tế (ISRC);

[3] CISAC, International Identifiers — ISWC and ISNI, hướng dẫn chính thức, tại https://www.cisac.org/services/information-services/international-identifiers;

[4] ISWC.org, Allocation of ISWC — Registration Agency Guidance, CISAC, tại https://www.iswc.org/get-iswc;

[5] ISWC-Net Portal, Terms and Introduction to ISWC, CISAC, tại https://iswcnet.cisac.org/;

[6] ASCAP, ISWC and Work Codes — Member Guidance, tại https://www.ascap.com/help/registering-your-music/iswc-number-work-codes-faq;

[7] CISAC, International Identifiers — ISWC System Guidance (tham chiếu ISO 15707:2001);

[8] The Mechanical Licensing Collective, Illuminating the Black Box for Digital Audio Mechanicals, tại https://www.mlc.org;

[9] Điều 30, Điều 34 và Điều 44, Luật Sở hữu trí tuệ.