Ai sở hữu Bản Quyền Âm Nhạc?

Trong âm nhạc, một bài hát hiếm khi thuộc về chỉ một người — quyền sở hữu thường được chia giữa người viết nhạc, người biểu diễn hay bên đầu tư bản ghi âm. Hiểu rõ ai sở hữu phần nào là bước đầu tiên để tránh mất quyền, mất tiền và sử dụng âm nhạc đúng cách.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bài viết này chỉ mang tính chất cung cấp thông tin chung và không thay thế cho lời khuyên pháp lý trong các tình huống cụ thể.

Tóm tắt

Bản quyền Âm nhạc được chia thành hai phần riêng biệt:

1. Tác phẩm âm nhạc (bản thân bài hát bao gồm lời và giai điệu, thường gọi là Composition); và
2. Bản ghi âm thực tế (thường gọi là bản Master hay Sound Recording).

Hầu hết mọi người lầm tưởng rằng chỉ có một người sở hữu toàn bộ bài hát, nhưng thực tế ca sĩ thường không sở hữu bản ghi âm, và người làm beat (beat maker) cũng không sở hữu phần lời. Nếu bạn không nắm rõ mình đang sở hữu phần nào, bạn có thể bị mất tiền bản quyền, vô tình ký khiến mình mất quyền lợi, hoặc thậm chí bị kiện vì sử dụng nhạc "của chính mình" sai cách. Việc xác định rõ "ai nắm giữ phần nào" là bước đầu tiên để bạn thu đúng và đủ các khoản tiền bản quyền trên phạm vi toàn cầu.

Bản Quyền Âm Nhạc là gì?

Hiểu đơn giản, sở hữu Bản quyền Âm nhạc nghĩa là bạn có quyền quyết định cách bài hát được sử dụng và khai thác giá trị kinh tế từ nó. Tuy nhiên, trong ngành công nghiệp âm nhạc, một "bài hát" không chỉ có một "tài sản" duy nhất. Nó thực sự là hai phần riêng biệt nhưng song song tồn tại:

1. Tác phẩm âm nhạc (Composition): Đây là phần sáng tạo cốt lõi của bài hát. Bao gồm lời bài hát, giai điệu hay bản phối của lời bài hát và giai điệu được viết trên giấy. 
2. Bản ghi âm (Sound Recording hoặc Master): Đây là phiên bản âm thanh thực tế của bài hát được cố định lại. Chính là file âm thanh thực tế được thu trong phòng thu mà bạn có thể nghe trên Spotify hay đài phát thanh.

Xem thêm: "Những phần nào của bài hát được bảo hộ bản quyền?"

Hãy tưởng tượng thế này: Tác phẩm âm nhạc (Composition) là công thức nấu ăn. Bản ghi âm (Master) là món ăn cụ thể được nấu từ công thức đó. Bạn có thể sở hữu công thức mà không sở hữu món ăn, và ngược lại.

Tại sao lại có sự phân chia này?

Sự tách biệt giữa Tác phẩm âm nhạc và Bản ghi âm tồn tại vì luật liên quan đến bản quyền tách biệt bài hát gốc khỏi bản thu âm cụ thể, liên quan đến các Chủ thể quyền (Copyright Holders) khác nhau. Cụ thể:

• Tác phẩm âm nhạc (Composition): 
  • Thuộc về Tác giả (Composer) — người sáng tạo ra giai điệu/lời; và/hoặc 
  • Thường được quản lý bởi Nhà xuất bản (Publisher) — đơn vị khai thác thương mại quyền đối với tác phẩm.
• Bản ghi âm (Sound Recording): 
  • Thuộc về Nghệ sĩ (Artist) — người biểu diễn, thể hiện bài hát; và/hoặc
  • Hãng đĩa (Record Labels) — đơn vị đầu tư, sản xuất và phát hành bản ghi âm.

Luật bản quyền phân chia quyền sở hữu để đảm bảo mọi người đều được trả công cho đóng góp cụ thể của họ. Nếu quyền lợi không được chia tách, Tác giả sẽ không bao giờ được trả tiền khi một Nghệ sĩ khác hát lại (cover) bài hát của họ, hoặc Hãng đĩa sẽ không thể bảo vệ khoản đầu tư của mình vào Bản ghi âm. Việc hiểu rõ sự phân chia này là nền tảng quan trọng trong mọi vấn đề liên quan đến cấp phép âm nhạc, phân chia tiền bản quyền và sử dụng nhạc hợp pháp trong các hoạt động thương mại.

Cách Bản quyền Âm nhạc hoạt động trong thực tế:  Sáng tạo vs. Kinh doanh

Trong ngành công nghiệp âm nhạc, người tạo ra bài hát không phải lúc nào cũng là người nắm giữ "chìa khóa" kinh doanh để quản lý và khai thác giá trị kinh tế của nó. Quy trình này thường phân chia rõ ràng giữa người sáng tạo nội dung nghệ thuật và người đầu tư quản lý kinh doanh. Sự phân chia này giúp chuyên môn hóa từng khâu và tối ưu việc khai thác âm nhạc trên thị trường. Cụ thể như sau:

1. Đối với Tác Phẩm Âm Nhạc (Composition)

• Người sáng tạo: Là Tác giả (Composer). Họ là cha đẻ của bài hát.

• Người nắm giữ quyền kinh tế (Who owns the money): Thường là Nhà xuất bản (Publisher).

  
  Mối quan hệ: Tác giả thường ký hợp đồng chuyển giao việc quản lý cho Nhà xuất bản. Khi đó, Nhà xuất bản sẽ là đơn vị thu tiền bản quyền, cấp phép cho người khác sử dụng, và chia lại lợi nhuận cho Tác giả theo tỷ lệ mà hai bên đã thoả thuận. Bạn viết ra nó, nhưng Nhà xuất bản mới là người "bán" nó.

2. Đối với Bản ghi âm (Sound Recording)

• Người thực hiện: Là Nghệ sĩ (Artist). Họ sử dụng giọng hát và kỹ năng để tạo ra âm thanh.

• Người sở hữu đầu tư: Thường là Hãng đĩa (Record Labels).

  
  Mối quan hệ: Vì Hãng đĩa bỏ tiền thuê phòng thu, marketing và sản xuất (Master), họ thường sở hữu hợp pháp Bản ghi âm này. Nghệ sĩ có thể nổi tiếng nhờ bản thu, nhưng Hãng đĩa mới là người quyết định bản thu đó được bán ở đâu và kiểm soát doanh thu từ các luồng phát trực tuyến (streaming). Nghệ sĩ sẽ nhận thù lao hoặc chia lợi nhuận theo hợp đồng ký với Hãng đĩa.

Những hiểu lầm phổ biến